Tatarak: działanie, stosowanie, dawkowanie i zagrożenia

Spis treści

Wprowadzenie

Tatarak to aromatyczna roślina bagienna (Acorus calamus). Od wieków ludzie wykorzystują jej kłącze jako środek gorzki. Obecnie eksperci oceniają tę roślinę znacznie bardziej krytycznie ze względu na potencjalną toksyczność.

Niniejszy tekst dotyczy pochodzenia, zastosowania i zagrożeń. Ważna uwaga na wstępie: brakuje danych klinicznych potwierdzających skuteczność w „leczeniu” poważnych schorzeń; ponadto istnieją ostrzeżenia toksykologiczne dotyczące składników takich jak β-asaron.

Czym jest tatarak i jak trafił do Europy

Wykorzystywaną częścią rośliny jest kłącze (rhizom). Rośnie ono głównie w strefach przybrzeżnych; roślina tworzy liście w kształcie miecza, a kłos kwiatowy ma niepozorny zielonkawy kolor.

O „odkryciu” w sensie historii medycyny: według WALA w Indiach tatarak był ceniony już około 3000 lat temu i wspomniany w Yajur Veda. W Europie Środkowej tatarak rozpowszechnił się znacznie później. WALA podaje jako punkt wyjścia wprowadzenie tej rośliny około 1560 roku. Według tej informacji lekarz i botanik Pietro Andrea Matthioli przywiózł roślinę po podróży do Konstantynopola.

W Europie roślina ta była uważana przede wszystkim za aromatyczny, gorzki środek na dolegliwości żołądkowe. Źródła historyczne wymieniają ją jednak również w wielu innych zastosowaniach (np. przeciwko „gruźlicy”). Warto o tym wiedzieć.

Składniki i działanie na organizm

Z farmakologicznego punktu widzenia istotna jest przede wszystkim mieszanka olejku eterycznego, substancji gorzkich i garbników. Firma WALA opisuje wyciągi z korzenia jako środek wspomagający w dolegliwościach żołądkowych, jelitowych i żółciowych. Ponadto mają one pobudzać trawienie. Chodzi tu przede wszystkim o dolegliwości funkcjonalne bez przyczyny organicznej.

Haczyk: Skład silnie się różni w zależności od odmiany i pochodzenia. Przeglądy specjalistyczne opisują różne fenotypy: indyjska, tetraploidalna odmiana zawiera zazwyczaj dużo β-asarona. Natomiast północnoamerykańskie rośliny diploidalne są uważane za wolne od β-asarona. Rośliny europejskie plasują się pomiędzy nimi.

Właśnie β-asarona jest substancją, która dominuje w debacie na temat bezpieczeństwa. Europejska Agencja Leków (EMA) klasyfikuje α- i β-asarona jako genotoksyczne i rakotwórcze dla wątroby w modelach gryzoni i zaleca, aby stężenie tych substancji w lekach roślinnych obniżyć w miarę możliwości; należy preferować odmiany diploidalne.

Tatarak: formy przyjmowania i dawkowanie w praktyce

Tradycyjnie ludzie stosują kłącze w postaci herbaty, nalewki lub proszku. W Niemczech dostępne są gotowe herbaty z suszonego korzenia kalmusa; przykładem są instrukcje dawkowania produktu aptecznego: zaparzyć około 1 łyżeczki (ok. 1,5 g) na filiżankę, spożywać do dwóch filiżanek w ciągu dnia.

Niektóre poradniki zalecają spożywanie przed posiłkiem, aby wykorzystać gorzki smak jako „sygnał startowy” dla trawienia. Jednocześnie źródła te podkreślają, że wiele gatunków zawiera β-asaron, dlatego należy zachować ostrożność.

Ważne jest to, że w dużej mierze brakuje rzetelnych badań klinicznych dotyczących dawkowania. Drugs.com formułuje to drastycznie: Ze względu na obawy dotyczące toksyczności i brak danych klinicznych nie można zalecać stosowania tataraku w żadnym celu; w USA jego stosowanie oraz dodawanie do żywności jest zabronione.

Jeśli już, to oceny toksykologiczne raczej przemawiają przeciwko wysokim dawkom i długotrwałemu stosowaniu. EMA podaje dla leków roślinnych wstępną wartość graniczną wynoszącą około 115 µg β-asaronu dziennie. Odpowiada to około 2 µg na kilogram masy ciała dziennie. Wartość ta ma charakter wyłącznie tymczasowy.

Kwestia często pomijana: niektóre produkty odnoszą się do herbaty lub wodnych ekstraktów, podczas gdy olejek eteryczny z kłącza jest silnie skoncentrowaną mieszanką. Dla tego olejku dostępne są dane dotyczące bezpieczeństwa, które raczej skłaniają do ostrożności: nowoczesna ocena bezpieczeństwa in vitro sklasyfikowała olejek z kłącza jako substancję drażniącą dla skóry kategorii 2. Ponadto uznano go za silnie uczulające (kategoria GHS 1B). β-Asaron był przy tym głównym składnikiem.

W praktyce oznacza to: jeśli w ogóle stosujesz ten preparat, to raczej krótkotrwale i w małych dawkach – i nie jako eksperyment na sobie z olejkiem lub wysoko skoncentrowanymi ekstraktami. Ta ostrożność jest również zgodna z zaleceniami EMA, aby zminimalizować zawartość asaronu i preferować odmiany o niskiej zawartości asaronu (diploidalne).

W jakich przypadkach tradycyjnie stosowano tatarak – i co uznaje się za „uleczalne”

Warto tu wyraźnie oddzielić tradycję od dowodów naukowych. To, co przekazano stosunkowo spójnie: tatarak stosowano wewnętrznie przede wszystkim przy braku apetytu, uczuciu przepełnienia, „wrażliwym żołądku” i funkcjonalnych dolegliwościach trawiennych. WALA opisuje dokładnie tę konstelację, a nawet wyraźnie wymienia dolegliwości „bez schorzeń organicznych” jako kontekst dla kuracji herbatą.

Do tego dochodzą historyczne lub etnomedyczne zastosowania, które często pojawiają się we współczesnych przeglądach (np. przy kaszlu, gorączce lub jako środek w stanach nerwowych). Takie listy pokazują raczej, jak szeroko roślina była wykorzystywana kulturowo, a nie to, że niezawodnie leczy choroby.

Co na to badania naukowe? Dane z badań in vitro i na zwierzętach opisują dla ekstraktów i poszczególnych substancji (α-/β-asaron) m.in. działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne lub neuroaktywne; serwis Drugs.com wymienia na przykład badania dotyczące padaczki, cukrzycy lub choroby Alzheimera – podkreślając jednak jednocześnie, że brakuje badań klinicznych.

Wniosek: w przypadku poważnych schorzeń nie ma solidnych dowodów klinicznych. Twierdzenie o właściwościach leczniczych nie jest zatem uzasadnione. Realistyczne jest co najwyżej łagodzenie objawów łagodnych, funkcjonalnych dolegliwości żołądkowo-jelitowych – a nawet w tym przypadku na pierwszym planie pozostają bezpieczeństwo oraz stosunek korzyści do ryzyka.

Ryzyko, skutki uboczne i dla kogo lepiej zrezygnować

Najważniejsza jest kwestia bezpieczeństwa. W USA obowiązuje zasada: żywność z dodatkiem kalamusa/olejku kalamusowego/ekstraktu kalamusowego jest uznawana za „zfałszowaną”, zgodnie z rozporządzeniem FDA z 1968 r. (21 CFR 189.110).

UE zakazuje celowego dodawania beta-asaronu do żywności. W przypadku naturalnej zawartości ustala maksymalne poziomy (np. 1,0 mg/kg w napojach alkoholowych).

Również naukowy komitet UE (SCF) w swojej ocenie ryzyka doszedł do surowego wniosku: ze względu na genotoksyczność in vitro nie można założyć bezpiecznej wartości progowej; w związku z tym nie można było ustalić „bezpiecznego” limitu narażenia. W konsekwencji sensowne jest ograniczenie narażenia i ilości stosowania.

Możliwe działania niepożądane dotyczą przede wszystkim przewodu pokarmowego i układu nerwowego. Serwis Drugs.com donosi m.in. o przypadkach nudności, długotrwałych wymiotów i tachykardii; ponadto istnieją dane dotyczące powstawania nowotworów przy długotrwałym podawaniu w badaniach na zwierzętach.

Kto powinien zachować szczególną ostrożność lub zrezygnować ze stosowania?

Ciąża/karmienie piersią: należy unikać, m.in. ze względu na udokumentowane działania niepożądane i aktywność genotoksyczną.
Niemowlęta/małe dzieci: Seria przypadków klinicznych opisuje zgony noworodków po powikłaniach związanych z „vasambu” (A. calamus). Jest to wyraźny sygnał ostrzegawczy.
Osoby przyjmujące wiele leków: Interakcje nie są „dobrze udokumentowane”, ale istnieją wskazówki dotyczące możliwego oddziaływania na enzymy CYP, a także potencjalnych interakcji np. z blokerami kanału wapniowego lub lekami przeciwpadaczkowymi (dane z badań na zwierzętach).

Co się dzieje przy przedawkowaniu tatarak?

Ostry przypadek: nudności, wymioty, reakcje krążeniowe; przypadki zatrucia wykazywały również przyspieszone tętno i ciężkie objawy.
Długotrwałe stosowanie/wysokie dawki: Głównym problemem nie jest „silniejsze działanie”, ale potencjalne ryzyko raka związane z produktami zawierającymi asaron – co jest przynajmniej prawdopodobne na podstawie danych z badań na zwierzętach i wskazówek genotoksykologicznych.

Rośliny uzupełniające i lepsze alternatywy

Jeśli Twoim celem jest pobudzenie trawienia poprzez gorycz, istnieją tradycyjnie ugruntowane kombinacje, które są częściej stosowane w Europie niż samoleczenie czystym tatarakiem. Przykładem jest ziołowy likier gorzki z kilku gorzkich składników, takich jak werbena, arcydzięgiel, gorzką pomarańczę i przyprawy – tam tatarak pojawia się jako jeden ze składników wśród wielu innych.

W kontekście antropozofii: firma WALA stosuje tatarak w połączeniu z goryczką, imbirem, pieprzem i wermutem w gorzkim eliksirze lub toniku żołądkowym w celu pobudzenia trawienia pokarmowego (brak apetytu, uczucie przepełnienia, mdłości).

W żywności tatarak ma dziś znaczenie głównie historyczne: olejek z tataraku był lub jest stosowany przede wszystkim w gorzkich napojach alkoholowych i napojach aromatyzowanych; jednocześnie przepisy ograniczają zawartość problematycznych składników.